Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12371-2-16:2024 về Quy trình giám định vi khuẩn, virus, phytoplasma gây hại thực vật - Phần 2-16: Yêu cầu cụ thể đối với quy trình giám định virus khảm lá sắn Sri Lanka (Srilankan cassava mosaic virus – SLCMV)

Tóm tắt mang tính tham khảo.

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12371-2-16:2024 về Quy trình giám định vi khuẩn, virus, phytoplasma gây hại thực vật - Phần 2-16: Yêu cầu cụ thể đối với quy trình giám định virus khảm lá sắn Sri Lanka (Srilankan cassava mosaic virus – SLCMV) được ban hành nhằm thiết lập một quy trình kỹ thuật thống nhất, khoa học và chính xác phục vụ công tác kiểm dịch thực vật và quản lý dịch bệnh hại cây sắn tại Việt Nam. Phạm vi và đối tượng áp dụng của tiêu chuẩn Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này quy định chi tiết về quy trình, phương pháp thu thập mẫu, bảo quản mẫu và các kỹ thuật xét nghiệm phòng thí nghiệm để phát hiện, giám định virus khảm lá sắn Sri Lanka (SLCMV) gây bệnh khảm lá sắn. Đối tượng áp dụng: Tiêu chuẩn áp dụng đối với các cơ quan kiểm dịch thực vật, các phòng thử nghiệm, tổ chức giám định, các nhà nghiên cứu và các tổ chức, cá nhân có hoạt động liên quan đến sản xuất, kinh doanh, xuất nhập khẩu hom giống sắn và các sản phẩm từ sắn. Đặc điểm sinh học và triệu chứng gây hại của virus SLCMV Tác nhân gây bệnh: Sri Lankan cassava mosaic virus (SLCMV) là một loại virus thuộc chi Begomovirus, họ Geminiviridae. Đây là tác nhân truyền nhiễm nguy hiểm có bộ gen DNA vòng sợi đơn. Cơ chế lan truyền: Virus lây lan chủ yếu qua hai con đường chính là sử dụng hom giống sắn đã bị nhiễm bệnh từ các vụ trước và qua côn trùng môi giới truyền bệnh là bọ phấn trắng (Bemisia tabaci). Triệu chứng lâm sàng trên cây sắn: Lá sắn bị khảm các vết màu xanh nhạt hoặc vàng loang lổ xen kẽ với các vùng xanh đậm bình thường; phiến lá bị biến dạng, nhăn nheo, thùy lá bị thắt hẹp hoặc xoăn lại; cây sắn bị lùn, còi cọc, giảm khả năng quang hợp dẫn đến năng suất củ và hàm lượng tinh bột giảm sút nghiêm trọng. Quy trình thu thập, vận chuyển và bảo quản mẫu giám định Thu mẫu ngoài đồng ruộng: Tiến hành điều tra và lựa chọn các cây sắn có biểu hiện triệu chứng nghi ngờ (khảm lá, xoăn lá). Thu thập các lá non ở phần ngọn hoặc các đoạn thân sắn nghi nhiễm bệnh. Thu mẫu từ lô hàng nhập khẩu hoặc lưu thông: Thực hiện kiểm tra ngoại quan và lấy mẫu đại diện theo các quy định hiện hành về kiểm dịch thực vật đối với các lô hom giống sắn. Vận chuyển và bảo quản mẫu: Mẫu sau khi thu thập phải được đặt trong túi nilon chuyên dụng, ghi nhãn đầy đủ thông tin về ngày thu, địa điểm, người thu mẫu và vận chuyển nhanh chóng về phòng thí nghiệm. Nếu chưa phân tích ngay, mẫu phải được bảo quản ở nhiệt độ từ 4 độ C đến 8 độ C hoặc trữ đông ở nhiệt độ âm sâu để bảo đảm chất lượng DNA của virus không bị phân hủy. Các phương pháp giám định trong phòng thí nghiệm Phương pháp quan sát triệu chứng: Đánh giá sơ bộ các biểu hiện biến dạng của lá và thân cây sắn để định hướng cho các bước thử nghiệm chuyên sâu tiếp theo. Phương pháp PCR (Polymerase Chain Reaction): Đây là phương pháp chủ đạo, có độ nhạy và độ chính xác cao nhất. Quy trình bao gồm tách chiết DNA tổng số từ mẫu lá sắn, thực hiện phản ứng khuếch đại gen bằng PCR với các cặp mồi (primers) đặc hiệu được thiết kế riêng cho virus SLCMV, sau đó tiến hành điện di sản phẩm PCR trên gel agarose để phát hiện vạch băng DNA có kích thước mục tiêu. Phương pháp giải trình tự gen: Trong các trường hợp cần khẳng định chắc chắn hoặc khi phát hiện chủng virus mới, sản phẩm PCR sẽ được gửi đi giải trình tự gen. Trình tự nucleotide thu được sẽ được so sánh, đối chiếu với cơ sở dữ liệu quốc tế (GenBank) để định danh chính xác loài virus. Phương pháp ELISA (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay): Sử dụng kỹ thuật hấp phụ miễn dịch liên kết enzyme để phát hiện kháng nguyên của virus trong dịch chiết mẫu cây sắn, thường áp dụng cho việc sàng lọc nhanh với số lượng mẫu lớn. Kết luận và báo cáo kết quả giám định Tiêu chuẩn kết luận: Một mẫu sắn được kết luận là nhiễm virus khảm lá sắn Sri Lanka (SLCMV) khi kết quả xét nghiệm bằng phương pháp PCR cho thấy băng DNA đặc hiệu trùng khớp với kích thước lý thuyết và/hoặc kết quả giải trình tự gen có độ tương đồng cao với trình tự của SLCMV trên hệ thống dữ liệu chuẩn. Yêu cầu đối với phiếu kết quả: Phiếu kết quả giám định phải thể hiện đầy đủ thông tin về mẫu thử, phương pháp thử nghiệm áp dụng, kết quả phân tích chi tiết và kết luận cuối cùng của cơ quan giám định có thẩm quyền. Hiệu lực thi hành Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12371-2-16:2024 có hiệu lực áp dụng kể từ ngày được cơ quan nhà nước có thẩm quyền công bố, đóng vai trò là căn cứ kỹ thuật pháp lý quan trọng trong công tác kiểm dịch thực vật tại các cửa khẩu và kiểm soát dịch bệnh trên cây sắn tại các địa phương.