Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14167:2024 (BS PD CEN/TS 16163:2014) về Bảo tồn di sản văn hóa - Hướng dẫn và quy trình lựa chọn ánh sáng thích hợp cho trưng bày trong nhà
TIÊU CHUẨN QUỐC GIA
TCVN 14167:2024
BS PD CEN/TS 16163:2014
BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA - HƯỚNG DẪN VÀ QUY TRÌNH LỰA CHỌN ÁNH SÁNG THÍCH HỢP CHO TRƯNG BÀY TRONG NHÀ
Conservation of Cultural Heritage - Guidelines and procedures for choosing appropriate lighting for indoor exhibitions
Lời nói đầu
TCVN 14167:2024 hoàn toàn tương đương với BS PD CEN/TS 16163:2014;
TCVN 14167:2024 do Cục Di sản văn hóa biên soạn, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề nghị, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng thẩm định, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố.
Lời giới thiệu
Ánh sáng cần thiết cho nhiều chức năng cụ thể tại bảo tàng và các tòa nhà di sản văn hóa khác, ví dụ như phục vụ việc nghiên cứu, bảo quản và trưng bày lâu dài hoặc tạm thời. Ánh sáng là một trong những yếu tố quan trọng nhất giúp khách tham quan có thể thưởng thức trọn vẹn các tác phẩm nghệ thuật và các di sản văn hóa. Trên thực tế, ánh sáng là một phương tiện quan trọng giúp khách tham quan trải nghiệm và cảm thụ các di sản văn hóa. Cần có đủ ánh sáng để nhìn rõ những hiện vật trưng bày, tuy nhiên, chiếu sáng cũng có thể dẫn đến một thách thức khi những hiện vật trưng bày sẽ bị tổn hại khi tiếp xúc với ánh sáng. Khi di sản văn hóa được đánh giá là có giá trị bảo tồn cho các thế hệ tương lai, cần thiết phải xem xét việc sử dụng ánh sáng có kiểm soát. Ánh sáng là một yếu tố môi trường, mối đe dọa sự bền vững đối với nhiều chất liệu của hiện vật bảo tàng. Riêng ánh sáng hoặc kết hợp với các yếu tố môi trường khác (nhiệt độ, độ ẩm, ô nhiễm, v.v.) làm phai màu, đổi màu và làm giòn nhiều loại vật liệu. Thiệt hại do ánh sáng gây ra là quá trình tích lũy và không thể phục hồi: không xử lý bảo tồn kịp thời có thể không phục hồi được màu sắc và độ bền của chất liệu hiện vật bị tổn hại bởi ánh sáng. Do đó, thách thức của việc sử dụng ánh sáng trưng bày bảo tàng là tìm ra cường độ và giới hạn phơi sáng phù hợp đáp ứng yêu cầu bảo tồn và nhu cầu tham quan. Như một phần không thể thiếu của ánh sáng trưng bày, các khía cạnh sau đây cần được xem xét:
- khía cạnh bảo toàn, liên quan đến độ nhạy của hiện vật trưng bày ở các bước sóng khác nhau của năng lượng bức xạ đến, thành phần quang phổ của nguồn sáng và tổng độ phơi sáng,
- khía cạnh thị giác, liên quan đến tác động của ánh sáng đối với trải nghiệm của khách tham quan: ánh sáng phải cho phép khách tham quan xem các hiện vật trên trưng bày, với cảm nhận màu sắc chính xác mà không bị chói, phản xạ hoặc độ rọi không đủ sáng,
- khía cạnh thiết kế liên quan đến ý tưởng và vị trí của kiến trúc trưng bày, quan điểm của người phụ trách trưng bày và tất cả những người khác liên quan đến mục tiêu không gian và/hoặc chủ đề của trưng bày.
Do tính chất phi kỹ thuật của khía cạnh thiết kế ý tưởng, chủ đề và không gian trưng bày, nên nội dung này không được đề cập trong tiêu chuẩn này.
Tiêu chuẩn này sử dụng các thuật ngữ được định nghĩa trong EN 12665 và EN 15898 và Tiêu chuẩn thuật ngữ Quốc tế (CIE từ vựng quốc tế về chiếu sáng), và các định nghĩa của chúng đã được điều chỉnh cho phù hợp với người dùng dự định của tiêu chuẩn này.
BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA - HƯỚNG DẪN VÀ QUY TRÌNH LỰA CHỌN ÁNH SÁNG THÍCH HỢP CHO TRƯNG BÀY TRONG NHÀ
Conservation of Cultural Heritage - Guidelines and procedures for choosing appropriate lighting for indoor exhibitions
1 Phạm vi áp dụng
Tiêu chuẩn này quy định quy trình cũng như các biện pháp để thực hiện việc chiếu sáng vừa đủ, liên quan đến quy định về bảo tồn. Tiêu chuẩn này đề cập đến các khuyến nghị và các mức độ chiếu sáng tối đa, nhằm mục đích cung cấp cơ sở cho cơ quan quản lý thiết lập chính sách và hướng dẫn chung cho người làm công tác bảo quản và những người quản lý dự án để đánh giá chính xác hệ thống chiếu sáng nhằm bảo vệ các hiện vật trưng bày. Tiêu chuẩn này bao gồm việc chiếu sáng cho các hiện vật di sản văn hóa được trưng bày ở cả địa điểm công cộng và tư nhân.
Tiêu chuẩn này không áp dụng với việc chiếu sáng cho những hiện vật di sản văn hóa
| Số hiệu | TCVN14167:2024 |
|---|---|
| Loại văn bản | Tiêu chuẩn Việt Nam |
| Lĩnh vực | Lĩnh vực khác |
| Ngày ban hành | 01/01/2024 |
| Ngày hiệu lực | 11/07/2026 |
| Nơi ban hành | *** |
| Người ký | *** |
| Tình trạng | Chưa xác định |
Tóm tắt mang tính tham khảo.
Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14167:2024 (BS PD CEN/TS 16163:2014) về Bảo tồn di sản văn hóa - Hướng dẫn và quy trình lựa chọn ánh sáng thích hợp cho trưng bày trong nhà đưa ra các nguyên tắc kỹ thuật và quy trình chuẩn hóa nhằm lựa chọn giải pháp chiếu sáng tối ưu cho các hiện vật di sản, đảm bảo sự cân bằng giữa yêu cầu bảo tồn lâu dài và hiệu quả thẩm mỹ khi thưởng lãm. - Phạm vi và đối tượng áp dụng Phạm vi áp dụng: Tiêu chuẩn này hướng dẫn phương pháp đánh giá, quy trình lựa chọn và kiểm soát các nguồn sáng nhân tạo cũng như ánh sáng tự nhiên được sử dụng trong không gian trưng bày di sản văn hóa trong nhà. Đối tượng áp dụng: Các bảo tàng, phòng triển lãm, trung tâm lưu trữ di tích, các chuyên gia bảo tồn, nhà thiết kế ánh sáng và các tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm quản lý, trưng bày di sản văn hóa. - Các khái niệm cốt lõi về quang phổ điện từ trong bảo tồn di sản Để thiết lập một quy trình chiếu sáng an toàn, tiêu chuẩn phân tích chi tiết các thành phần của phổ điện từ và tác động của chúng đối với hiện vật: Bức xạ khả kiến (Ánh sáng nhìn thấy): Là phần nhìn thấy được của bức xạ mặt trời toàn cầu. Đây là dải ánh sáng cần thiết để mắt người có thể cảm nhận và quan sát hiện vật. Tuy nhiên, năng lượng từ bức xạ khả kiến vẫn có thể gây ra các phản ứng quang hóa làm phai màu hoặc biến đổi chất liệu hiện vật theo thời gian, đòi hỏi phải kiểm soát nghiêm ngặt về cường độ và thời gian chiếu sáng. Bức xạ hồng ngoại (IR): Là phần của phổ điện từ có bước sóng dài hơn bước sóng của bức xạ khả kiến, dao động từ khoảng 780 nm đến hàng chục micromet. Bức xạ hồng ngoại không đóng góp vào khả năng nhìn thấy của mắt người nhưng lại mang năng lượng nhiệt lớn. Tác động nhiệt từ bức xạ hồng ngoại dễ làm tăng nhiệt độ bề mặt hiện vật, gây ra hiện tượng co ngót, nứt nẻ, đặc biệt là đối với các vật liệu hữu cơ nhạy cảm như gỗ, giấy, da và vải. Bức xạ tử ngoại (UV): Là phần của quang phổ điện từ có bước sóng ngắn từ 10 nm đến 380 nm. Do có bước sóng ngắn, bức xạ tử ngoại mang mức năng lượng rất cao, là tác nhân hàng đầu gây ra các phản ứng phân hủy hóa học, làm giòn, ố vàng và phá hủy cấu trúc bề mặt của các tài liệu, hiện vật cổ. Việc loại bỏ hoàn toàn hoặc giảm thiểu tối đa bức xạ UV là nguyên tắc bắt buộc trong bảo tồn. - Quy trình và hướng dẫn lựa chọn ánh sáng (Điều 1 đến Điều 4) Nội dung các điều khoản đầu tiên của tiêu chuẩn tập trung vào việc thiết lập các bước chuẩn bị và nguyên tắc nền tảng để lựa chọn nguồn sáng phù hợp: Đánh giá độ nhạy cảm của hiện vật: Phân loại hiện vật theo các mức độ nhạy cảm với ánh sáng (rất nhạy cảm, nhạy cảm trung bình, ít nhạy cảm) dựa trên chất liệu cấu thành (chất liệu hữu cơ, vô cơ hoặc hỗn hợp). Xác định các thông số kỹ thuật của nguồn sáng: Đánh giá các chỉ số quan trọng của nguồn sáng dự kiến sử dụng bao gồm chỉ số hoàn màu (CRI), nhiệt độ màu (CCT), hiệu suất phát quang và đặc tính phân bố phổ để đảm bảo tái hiện chân thực màu sắc hiện vật mà không gây hại. Thiết lập giới hạn chiếu sáng: Xác định mức độ rọi tối đa (lux) và liều lượng chiếu sáng tích lũy hàng năm (lux.giờ/năm) cho từng khu vực trưng bày cụ thể nhằm ngăn ngừa tổn hại tích lũy do ánh sáng gây ra. Kiểm soát môi trường chiếu sáng: Đưa ra các giải pháp kỹ thuật để lọc bỏ bức xạ UV và IR ra khỏi nguồn sáng trước khi tiếp xúc với hiện vật, đồng thời tối ưu hóa hướng chiếu để tránh hiện tượng chói lóa cho khách tham quan. - Hiệu lực thi hành Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14167:2024 có hiệu lực kể từ ngày ban hành, đóng vai trò là cẩm nang kỹ thuật quan trọng giúp các cơ quan quản lý di sản tại Việt Nam tiếp cận và áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.
- Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 9365:2012 về Nhà văn hóa thể thao - Nguyên tắc cơ bản để thiết kế
- Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13586:2022 về Kho bảo quản hiện vật bảo tàng - Các yêu cầu
- Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 10382:2024 về Di sản văn hóa và các vấn đề liên quan - Thuật ngữ và định nghĩa chung
- Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14382:2025 về Bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích kiến trúc nghệ thuật - Yêu cầu thiết kế
- Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 10382:2014 về Di sản văn hóa và các vấn đề liên quan - Thuật ngữ và định nghĩa chung
- Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12236:2018 (CIE S 017:2011) về Từ vựng chiếu sáng quốc tế