Thông tư 02/2023/TT-TANDTC hướng dẫn thi hành Điều 55 của Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước về giải quyết yêu cầu bồi thường trong quá trình tố tụng hình sự, tố tụng hành chính tại Tòa án do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành

Tóm tắt mang tính tham khảo.

Thông tư số 02/2023/TT-TANDTC do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao ban hành hướng dẫn thi hành Điều 55 của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước về giải quyết yêu cầu bồi thường trong quá trình tố tụng hình sự, tố tụng hành chính tại Tòa án. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm thống nhất quy trình, thẩm quyền và thủ tục giải quyết các yêu cầu bồi thường thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra ngay trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, hành chính tại hệ thống Tòa án nhân dân. Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng Thông tư này hướng dẫn chi tiết việc giải quyết yêu cầu bồi thường thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong quá trình tố tụng hình sự và tố tụng hành chính tại Tòa án. Đối tượng áp dụng bao gồm các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng; người bị thiệt hại, người thừa kế, người đại diện theo pháp luật hoặc cá nhân, pháp nhân được ủy quyền thực hiện quyền yêu cầu bồi thường; người thi hành công vụ gây thiệt hại và cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ đó; cùng các cá nhân, cơ quan, tổ chức khác có liên quan. Xác định Tòa án có thẩm quyền giải quyết yêu cầu bồi thường Thông tư phân định rõ thẩm quyền của Tòa án cấp sơ thẩm trong hai lĩnh vực tố tụng: Trong tố tụng hình sự: Tòa án đang giải quyết vụ án theo thủ tục sơ thẩm có thẩm quyền giải quyết yêu cầu bồi thường khi có đủ các điều kiện: Bị can, bị cáo là người thi hành công vụ trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng dân sự, tố tụng hành chính, thi hành án hình sự hoặc thi hành án dân sự có hành vi trái pháp luật theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; hành vi bị truy tố gây ra thiệt hại và yêu cầu bồi thường có mối quan hệ liên quan trực tiếp với nhau; đồng thời có yêu cầu bồi thường từ người có quyền yêu cầu. Trường hợp ngoại lệ trong tố tụng hình sự: Tòa án không giải quyết yêu cầu bồi thường thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong hoạt động tố tụng hình sự khi bị can, bị cáo là người thi hành công vụ có hành vi gây thiệt hại quy định tại Điều 18 của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Việc giải quyết yêu cầu bồi thường trong trường hợp này phải được thực hiện tại cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại theo thủ tục hành chính. Trong tố tụng hành chính: Tòa án đang giải quyết vụ án theo thủ tục sơ thẩm có thẩm quyền giải quyết yêu cầu bồi thường khi người bị kiện có quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu kiện; quyết định hoặc hành vi hành chính đó gây ra thiệt hại và yêu cầu bồi thường có liên quan trực tiếp với nhau; đồng thời có yêu cầu bồi thường của người có quyền yêu cầu. Thời điểm và phương thức đưa ra yêu cầu bồi thường Để yêu cầu bồi thường được xem xét, giải quyết cùng với vụ án hình sự hoặc vụ án hành chính, người yêu cầu phải thực hiện quyền này trong thời hạn quy định: Đối với vụ án hình sự: Yêu cầu bồi thường phải được đưa ra trước khi Hội đồng xét xử vào phòng nghị án. Đối với vụ án hành chính: Yêu cầu bồi thường phải được đưa ra trước hoặc tại phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và đối thoại. Hình thức thể hiện: Yêu cầu bồi thường phải được lập bằng văn bản hoặc trình bày bằng lời khai trực tiếp và được ghi nhận đầy đủ vào biên bản phiên tòa, biên bản phiên họp hoặc các biên bản làm việc khác. Xử lý yêu cầu quá hạn: Trường hợp người yêu cầu đưa ra yêu cầu bồi thường sau các thời điểm nêu trên, Tòa án sẽ không giải quyết trong vụ án đó mà có trách nhiệm giải thích, hướng dẫn họ thực hiện quyền yêu cầu bồi thường tại cơ quan có thẩm quyền sau khi nhận được bản án, quyết định của Tòa án. Xác định hành vi trái pháp luật và thiệt hại được bồi thường Quy trình xác định hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ và mức độ thiệt hại được thực hiện chặt chẽ: Thẩm quyền và trách nhiệm của Hội đồng xét xử: Tòa án có thẩm quyền xác định hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây thiệt hại. Khi tiến hành nghị án, Hội đồng xét xử bắt buộc phải thảo luận, xác định hành vi của người thi hành công vụ có trái pháp luật và có gây thiệt hại thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hay không. Nội dung thảo luận này phải được ghi nhận cụ thể trong biên bản nghị án. Thu thập tài liệu, chứng cứ: Ngay sau khi nhận được yêu cầu bồi thường, Thẩm phán và Hội đồng xét xử phải chủ động thu thập tài liệu, chứng cứ liên quan, tiến hành đánh giá khách quan, toàn diện để xác định thiệt hại một cách nhanh chóng, chính xác theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Hướng xử lý cụ thể: Nếu xác định hành vi của người thi hành công vụ là trái pháp luật và gây thiệt hại, Hội đồng xét xử xác định thiệt hại và quyết định các vấn đề bồi thường trong bản án. Nếu hành vi không trái pháp luật hoặc không thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Hội đồng xét xử quyết định không chấp nhận yêu cầu bồi thường. Tách yêu cầu bồi thường để giải quyết bằng vụ án dân sự khác Thông tư quy định giải pháp linh hoạt nhằm bảo đảm tiến độ giải quyết vụ án chính: Điều kiện tách yêu cầu: Trường hợp Tòa án xác định hành vi của người thi hành công vụ là trái pháp luật và thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước nhưng chưa có đầy đủ tài liệu, chứng cứ để xác định chính xác mức độ thiệt hại, Hội đồng xét xử sẽ tách yêu cầu bồi thường để giải quyết bằng một vụ án khác theo thủ tục tố tụng dân sự. Quyền khởi kiện của người yêu cầu: Người yêu cầu bồi thường có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết bồi thường theo thủ tục tố tụng dân sự sau khi bản án, quyết định giải quyết vụ án hình sự, hành chính gốc đã có hiệu lực pháp luật. Việc tách yêu cầu bồi thường phải bảo đảm không làm ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự, hành chính. Tạm đình chỉ vụ án dân sự: Trong quá trình giải quyết vụ án dân sự được tách ra, nếu bản án hình sự hoặc hành chính gốc bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, Tòa án phải ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết vụ án dân sự để chờ kết quả xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm của vụ án gốc. Yêu cầu về nội dung của bản án có giải quyết bồi thường Bản án hình sự hoặc hành chính có giải quyết yêu cầu bồi thường phải được trình bày rõ ràng, mạch lạc với các nội dung bắt buộc sau: Thông tin người tham gia tố tụng: Ghi rõ tư cách tham gia tố tụng của người yêu cầu bồi thường theo đúng quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự hoặc Luật Tố tụng hành chính. Phần "Nội dung vụ án": Phải trình bày thành một đoạn riêng biệt thể hiện đầy đủ, chi tiết nội dung yêu cầu của người có yêu cầu bồi thường. Phần "Nhận định của Tòa án": Phải có đoạn riêng phân tích cụ thể. Nếu chấp nhận yêu cầu bồi thường, phải phân tích hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ, mối quan hệ nhân quả với thiệt hại thực tế và tính đầy đủ của chứng cứ. Nếu không chấp nhận hoặc tách yêu cầu bồi thường, phải nêu rõ lý do và căn cứ pháp lý tương ứng. Phần "Quyết định": Trình bày thành đoạn riêng biệt. Trường hợp chấp nhận bồi thường, phải ghi rõ mức bồi thường, các loại thiệt hại được bồi thường, biện pháp phục hồi danh dự, khôi phục quyền lợi hợp pháp, xác định cơ quan có trách nhiệm chi trả và yêu cầu cơ quan quản lý xác định trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ. Đồng thời, phải ghi rõ người yêu cầu bồi thường không phải nộp án phí, lệ phí và các loại phí khác đối với yêu cầu bồi thường. Hiệu lực thi hành Thông tư 02/2023/TT-TANDTC có hiệu lực thi hành kể từ ngày 20 tháng 10 năm 2023. Trong quá trình thực hiện, nếu có vướng mắc hoặc đề xuất, kiến nghị, các cơ quan, đơn vị phản ánh về Tòa án nhân dân tối cao (qua Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học) để được hướng dẫn, xử lý kịp thời. Việc sửa đổi, bổ sung Thông tư do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao quyết định.