Nghị quyết 164/2024/QH15 thí điểm xử lý vật chứng, tài sản trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử vụ việc, vụ án hình sự do Quốc hội ban hành

Tóm tắt mang tính tham khảo.

Nghị quyết số 164/2024/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 28 tháng 11 năm 2024, quy định về việc thí điểm xử lý vật chứng, tài sản trong quá trình giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ việc, vụ án hình sự. Đây là chính sách pháp luật quan trọng nhằm khơi thông nguồn lực, tránh lãng phí, thất thoát tài sản và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan trong các vụ án thuộc diện Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo dõi, chỉ đạo. 1. Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng Nghị quyết xác định rõ giới hạn pháp lý và các chủ thể chịu sự tác động trực tiếp bao gồm: Phạm vi điều chỉnh: Thí điểm xử lý vật chứng, tài sản bị thu giữ, tạm giữ, kê biên, phong tỏa trong quá trình giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ việc, vụ án hình sự thuộc diện Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo dõi, chỉ đạo. Các vật chứng, tài sản thuộc trường hợp xử lý theo quy định tại khoản 3 Điều 106 của Bộ luật Tố tụng hình sự không nằm trong phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết này. Đối tượng áp dụng: Cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng; người tham gia tố tụng theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự; và các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan. 2. Các nguyên tắc thực hiện thí điểm Quá trình áp dụng các biện pháp thí điểm phải tuân thủ nghiêm ngặt 04 nguyên tắc cốt lõi: Tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân; bảo đảm các nguyên tắc cơ bản của pháp luật về hình sự, dân sự, tố tụng hình sự, tố tụng dân sự và thi hành án dân sự. Đáp ứng yêu cầu thực tiễn, xử lý kịp thời, hiệu quả vật chứng, tài sản nhưng không làm ảnh hưởng đến việc chứng minh, giải quyết vụ việc, vụ án; sớm khắc phục hậu quả thiệt hại, đưa tài sản vào khai thác, sử dụng nhằm tránh thất thoát, lãng phí; bảo đảm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; phù hợp với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Bảo đảm kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền; bảo đảm trách nhiệm thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Viện kiểm sát; xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, lạm dụng, tham nhũng, tiêu cực trong quá trình xử lý tài sản. Bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo, quyền được Nhà nước bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật về tố tụng hình sự và trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. 3. Các biện pháp xử lý vật chứng, tài sản cụ thể Nghị quyết quy định cụ thể 05 biện pháp xử lý vật chứng, tài sản như sau: Biện pháp trả lại tiền cho bị hại hoặc gửi tiền vào ngân hàng để chờ xử lý: Trả lại tiền cho bị hại: Áp dụng khi vật chứng, tài sản là tiền đã thu giữ, tạm giữ, phong tỏa được xác định rõ chủ sở hữu, bị hại và số tiền bị thiệt hại. Đồng thời, phải có văn bản đề nghị của bị hại (hoặc người đại diện) và văn bản đề nghị của bị can, bị cáo hoặc chủ sở hữu hợp pháp. Việc chi trả thực hiện theo thứ tự, tỷ lệ quy định của pháp luật thi hành án dân sự. Gửi tiền vào ngân hàng chờ xử lý: Đối với tiền thu giữ, tạm giữ không thuộc trường hợp trả lại nêu trên, nếu có văn bản đề nghị của chủ sở hữu, cơ quan tố tụng quyết định gửi tiền vào tài khoản tiền gửi có kỳ hạn tại ngân hàng thương mại do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ. Đối với tiền trong tài khoản bị phong tỏa, chủ sở hữu được chuyển đổi thành tài khoản tiền gửi có kỳ hạn và tiếp tục phong tỏa để chờ xử lý. Biện pháp nộp tiền bảo đảm để hủy bỏ việc thu giữ, tạm giữ, kê biên, phong tỏa: Áp dụng đối với vật chứng, tài sản là bất động sản, tài sản gắn liền với đất, giấy tờ có giá, chứng khoán hoặc trang thiết bị, phương tiện, vật tư trong sản xuất, kinh doanh, dịch vụ thuộc sở hữu, quản lý hợp pháp của người bị buộc tội hoặc tổ chức, cá nhân liên quan. Nếu họ có nhu cầu khai thác, sử dụng và có văn bản đề nghị nộp tiền bảo đảm, cơ quan tố tụng sẽ trưng cầu giám định, yêu cầu định giá tài sản và xem xét ra quyết định cho nộp tiền bảo đảm để hủy bỏ biện pháp cưỡng chế. Số tiền nộp bảo đảm không được thấp hơn giá trị tài sản theo kết luận định giá và được nộp vào tài khoản của cơ quan tố tụng tại ngân hàng thương mại do Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ. Người được giao lại tài sản có trách nhiệm bảo quản tài sản trong quá trình quản lý, khai thác, sử dụng. Biện pháp mua bán, chuyển nhượng vật chứng, tài sản và xử lý tiền thu được: Áp dụng đối với bất động sản, tài sản gắn liền với đất, giấy tờ có giá, chứng khoán, trang thiết bị, phương tiện, vật tư sản xuất thuộc sở hữu hợp pháp của người bị buộc tội hoặc bên liên quan, không có tranh chấp và được phép giao dịch. Khi có văn bản đề nghị của họ, cơ quan tố tụng tiến hành định giá và quyết định cho bán, chuyển nhượng thông qua đấu giá công khai. Trường hợp chủ sở hữu chung mua lại thì không phải đấu giá. Toàn bộ số tiền thu được phải chuyển vào tài khoản của cơ quan tố tụng mở tại ngân hàng thương mại nhà nước nắm giữ trên 50% vốn điều lệ để chờ xử lý. Sau khi tiền được chuyển, cơ quan tố tụng ra quyết định hủy bỏ biện pháp cưỡng chế đã áp dụng đối với tài sản đó. Biện pháp giao vật chứng, tài sản cho chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp để quản lý, khai thác, sử dụng: Áp dụng đối với bất động sản, tài sản gắn liền với đất hoặc trang thiết bị, phương tiện, vật tư sản xuất bị thu giữ, tạm giữ, kê biên. Trên cơ sở văn bản đề nghị của chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp, cơ quan tố tụng định giá tài sản và quyết định giao tài sản cho họ hoặc người khác quản lý, khai thác (khi có sự đồng ý của chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp). Tổ chức, cá nhân được giao tài sản có trách nhiệm bảo quản, tuyệt đối không được mua bán, chuyển nhượng, cầm cố, thế chấp, đánh tráo, hủy hoại hoặc cố ý gây thiệt hại cho tài sản đó. Biện pháp tạm ngừng giao dịch, tạm dừng việc đăng ký, chuyển quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản: Áp dụng khi có căn cứ ngăn chặn hành vi tẩu tán, hủy hoại, chuyển quyền sở hữu tài sản liên quan đến vụ án. Nếu tài sản chia tách được, chỉ áp dụng đối với phần tài sản có giá trị tương ứng với mức có thể bị phạt tiền, tịch thu hoặc bồi thường thiệt hại. Trong thời hạn 02 tháng kể từ ngày ra quyết định, cơ quan tố tụng phải kiểm tra, xác minh. Nếu đủ căn cứ theo Bộ luật Tố tụng hình sự thì áp dụng ngay biện pháp thu giữ, tạm giữ, kê biên, phong tỏa. Nếu không đủ căn cứ thì phải hủy bỏ ngay biện pháp tạm dừng. Trường hợp phức tạp, Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp hoặc có thẩm quyền có thể gia hạn áp dụng biện pháp tạm dừng một lần nhưng không quá 02 tháng. Lưu ý về lợi tức: Lợi tức phát sinh trong quá trình xử lý vật chứng, tài sản theo các biện pháp trên sẽ được xử lý cụ thể theo bản án, quyết định của Tòa án. 4. Thẩm quyền, trình tự và thủ tục áp dụng Quy trình áp dụng các biện pháp thí điểm được kiểm soát chặt chẽ thông qua các quy định về thẩm quyền và thủ tục: Thẩm quyền quyết định: Trong giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra: Do Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra quyết định. Trong giai đoạn truy tố: Do Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát quyết định. Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử: Do Chánh án, Phó Chánh án Tòa án quyết định. Trong giai đoạn xét xử (khi đã có quyết định đưa vụ án ra xét xử): Do Hội đồng xét xử quyết định. Sự thống nhất giữa các cơ quan: Việc áp dụng các biện pháp xử lý phải có sự thống nhất của các cơ quan tiến hành tố tụng trước khi ra quyết định (trừ trường hợp do Hội đồng xét xử quyết định). Quyết định áp dụng hoặc hủy bỏ phải được ghi rõ trong kết luận điều tra, cáo trạng, bản án hoặc quyết định của Tòa án. Hủy bỏ biện pháp: Người có thẩm quyền phải ra quyết định hủy bỏ ngay biện pháp xử lý nếu thấy không đủ căn cứ, không còn cần thiết hoặc thay thế bằng biện pháp khác (trừ các biện pháp trả lại tiền cho bị hại hoặc mua bán, chuyển nhượng đã thực hiện xong). Vai trò giám sát của Viện kiểm sát: Viện kiểm sát có quyền đề ra yêu cầu kiểm tra, xác minh, điều tra hoặc trực tiếp tiến hành xác minh. Nếu Cơ quan điều tra hoặc Tòa án không hủy bỏ biện pháp khi không còn căn cứ, Viện kiểm sát có quyền hủy bỏ quyết định của Cơ quan điều tra, hoặc kiến nghị, kháng nghị quyết định của Tòa án. Hội đồng xét xử cũng có quyền xem xét lại quyết định áp dụng của các cơ quan tố tụng khác. Giải quyết tranh chấp và bồi thường: Tranh chấp về quyền sở hữu đối với tài sản đã xử lý được giải quyết theo tố tụng dân sự. Việc khiếu nại, tố cáo thực hiện theo tố tụng hình sự. Nếu việc áp dụng biện pháp gây thiệt hại, Nhà nước có trách nhiệm bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, cơ quan ra quyết định chịu trách nhiệm giải quyết bồi thường. 5. Hiệu lực thi hành và tổ chức thực hiện Nghị quyết quy định cụ thể về mốc thời gian áp dụng và trách nhiệm của các cơ quan liên quan: Hiệu lực thi hành: Nghị quyết có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2025 và được thực hiện thí điểm trong thời gian 03 năm (trừ trường hợp Quốc hội có quyết định khác). Phạm vi thời gian áp dụng: Không áp dụng đối với các vụ việc, vụ án hình sự đã có quyết định xử lý hoặc bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trước ngày 01/01/2025. Trường hợp Nghị quyết hết hiệu lực nhưng biện pháp xử lý đã áp dụng chưa kết thúc thì tiếp tục thực hiện cho đến khi có quyết định hủy bỏ hoặc bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực. Tổ chức thực hiện: Chính phủ, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và các cơ quan liên quan chịu trách nhiệm thi hành. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao chủ trì, phối hợp với Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Bộ trưởng Bộ Công an, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng ban hành văn bản quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành. Viện kiểm sát nhân dân tối cao có trách nhiệm báo cáo Quốc hội về kết quả thực hiện hằng năm và báo cáo tổng kết khi kết thúc thí điểm. Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, các Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên thực hiện giám sát việc thi hành Nghị quyết này.